عزاداري محرم با فرهنگ بومي تالش پيوند عميقي دارد
به گزارش خبرگزاري فارس از تالش، از روزي كه واقعه جانگداز، جانسوز و جهانسوز عاشورا در محرم سال 61 هجري اتفاق افتاد، احوال گروهي از خلايق را دگرگوني ديگري حاصل شد.
تأثيري كه واقعه عظيم كربلا بر فرهنگ ملتها گذاشت بر كسي پوشيده نيست و امروزه بسياري از مسلمانان بهويژه شيعيان، فرهنگ عاشورا را با فرهنگ بومي و سنتي خود در آميختند.
مراسم عزاداري ايام محرم در تمام شهرهاي تالش تقريباً با تغييرات جزئي به طور يكسان برگزار ميشود و
پس از جشن عيد غديرخم مساجد و حسينيهها براي انجام مراسمي بزرگ آماده ميشود.
در گذشتهاي نه چندان دور پس از عيد غدير خم مـــردم شبها مدت كوتاهي در حسينيهها جمع ميشدند و در كـــوچه پس كوچههاي اطراف حسينيه با صـداي بلند حسين واي، حسين واي سر ميدادند.
هيئتهاي حسيني يكي از قديميترين نهادهاي مدني شكل گرفته در جامعه سنتي ايران محسوب ميشوند كه سالهاست به حيات خود ادامه ميدهند اگر چه انگيزه اصلي از شكلگيري اين نهادها زنده نگه داشتن ياد و خاطره حوادث روي داده در سال 61 هجري براي امام حسين (ع) و يارانش در مصافي نابرابر اما بر حق بوده ولي ميل به تثبيت هويت شيعي هدف ديگر به نظر ميرسد كه قوام اين حركت را تا كنون سبب شده است.
* مراسم طشتگذاري
از جمله مراسمي كه با توجه به قداست آب شكل گرفته، ميتوان به مراسم طشتگذاري يا طشتگرداني در تالش اشاره كرد.
در اين مراسم عزاداران با قراردادن نمادين يك طشت مسي در جايگاه ويژهاي از مسجد به ياد شهيدان تشنه لب كربلا عزاداري ميكنند.
مراسم طشتگذاري آييني است كه همه ساله در نخستين روزهاي آغاز ماه محرم در منطقه غرب گيلان برگزار ميشود و در اين آيين طشت نماد مشك سقاي كربلا و آب نماد رود فراتي است كه به روي حسين(ع) و يارانش بسته شد.
در اين مراسم قشرهاي مختلف مردم تالش جامه عزا بر تن كرده و ضمن گراميداشت حماسه قيام امام حسين(ع) و شهادت آن حضرت در كربلاي خونين به همراه 72 تن از ياران با وفايش با اهداف حماسه عاشورا ميثاق دوباره ميبندند.
مراسم طشتگذاري از روز 27 ذيالحجه تا اول ماه محرم و در فاصله سه روز، در حدود 300 مسجد تالش برگزار ميشود.
نخستين طشتگذاري رسمي شهر روز 27 ذيالحجه پس از نماز مغرب در مسجد جامع شهر صورت ميگيرد و سپس طي روزهاي باقي مانده تا آغاز ماه محرم بقيه محلهها نيز اقدام به برگزاري اين مراسم ميكنند
در گذشته مراسم طشتگذاري در نخستين روز ماه محرم برگزار ميشد و در مراسم هيئت امناي مسجد يك نفر از متدين و يا سادات را انتخاب ميكردند و دو تشت كه در اطراف آن آيههاي قرآني كندهكاري شده و علم كه جنبه مقدسي براي اهالي داشت به مدت يك سال در خانه او قرار ميدادند.
در اول محرم هر سال مردم روستا با دستههاي زنجيرزني و سينهزني به خانه كسي كه بايد تشتها و علم را از آنجا حركت ميدادند ميرفتند و با سينهزني و ذكر صلوات تشت و علم را زيارت ميكردند، سپس كسي كه نذر داشت گوسفندي را قرباني ميكرد و در ميان صلواتها، عزاداران طشت و علم را از صاحب خانه تحويل گرفته و دست به دست ميگرداندند تا به مسجد ببرند و زير درختي بگذارند.
دو تشت را در كنار هم قرار ميدادند، در يك تشت آب ميريختند كه نماد تشنگي امام حسين(ع) و يارانش در واقعه كربلاست و مردم از آن فقط آب مينوشند و تشت ديگر براي جمعآوري نذورات مردم بود.
سپس وقتي به محل عزاداري ميرسيدند يكي از بزرگان مسجد، علم را كه نمادي از دستان بريده شده حضرت ابوالفضل عباس بود با پارچهاي تبرك شده به يك بارگاه مقدس ميبست.
علم بسته شده را روي پارچهاي تميز بر زمين قرار ميدادند و پس از خواندن چند نوحه و سينهزني در كنار علم، آن را در كنار طشت قرار ميدادند.
طشت و علم را تا پايان دهه اول محرم در همان جا ميگذاشتند و هركس به نيت تبرك بودن آب با ذكر صلوات بر لب تشنه امام حسين (ع) و به اميد برآورده شدن حاجت خود مقداري از آن آب مينوشيد و يك سكه در طشت ميانداخت.
عزاداران تالشي در حال حاضر نيز ضمن اينكه براي رفع تشنگي در طول 10 روز عزاداري از آب تشتها مينوشند، به شفابخش بودن اين آب عقيده دارند و آن را به عنوان تبرك به خانهها ميبرند تا بيماران نيز از آن آب بنوشند كه با كم شدن آب باز آب تازه در تشتها ريخته ميشود و ديگر براي ريختن آب تازه شرايط ويژهاي وجود ندارد.
روشن كردن شمع و خواندن دعاي فاتحه نيز كه دعاي ويژه آيين طشتگذاري است از ديگر برنامههاي سنت طشتگذاري تالش محسوب ميشود
طشتگذاري از يك طرف اهميت مسئله آب را نشان ميدهد زيرا آب براي ساكنان منطقه همواره داراي اهميت فوقالعاده بوده و از طرفي آب در حادثه كربلا جايگاه ويژهاي دارد.
بزرگداشت آب به ياد حركت عاشورا يكي از مهمترين دلايل ايجاد آيين طشتگذاري بوده ضمن اينكه طشتگذاري رسميترين استقبال تالشيها از روزهاي عزاداري امام سوم شيعيان است.
در اين مراسم مداحان تالشي، آذري و فارسي زبان سوزناكترين اشعار مذهبي را در رثاي سيدالشهدا (ع) قرائت كرده و پرچمهاي سبز رنگي به عنوان نماد پرچم قافله كربلا حمل ميكنند.
* عزاداري تاسوعا
در روستاهاي تالش براي عزاداري روز تاسوعا همه مردم پس از شام به مسجد محل ميروند و در آنجا با خواندن نوحه، زنان به سينهزني و مردان به زنجيرزني ميپردازند.
عزاداران تا نيمههاي شب در مسجد ميمانند و پس از اتمام مراسم به خانههاي خود بر ميگردند و برخي از عزاداران نيز از مسجدهاي ديگر به مسجد ميزبان ميآيند كه هر دسته يك علم، پرچم، گروهي زنجيرزن و سينهزن دارد و عدهاي پياده آنها را همراهي ميكنند.
*عزاداري عاشورا
در روز عاشورا عزاداران حسيني از صبح تا ظهر در همان روستا به سينهزني ميپردازند و براي آغاز عزاداري برخي افراد باني اين كار ميشوند.
بانيها افراد عزادار را دور هم جمع كرده و در دو يا چند رديف تشكيل صف ميدهند كه اين صف علاوه بر نشان دادن نظم و ترتيب سبب ميشود عزاداران هنگام سينه يا زنجيرزدن به هم برخورد نكنند و به كسي آسيب نرسد.
فردي به عنوان نوحهخوان با خواندن دعا براي اهل بيت جمعيت را ترغيب ميكند تا صلوات بفرستند و در اين هنگام چند نفر از ميان جمعيت به هيئت امنا مقداري پول ميدهند و به جاي آن شخص باني بايد نام فرد و مقدار كمك وي را اعلام كنند و براي آمرزش روح پدر، مادر يا فرد فوت شده از مردم صلوات ميگيرند و اعتقاد بر اين است عمل مذكور سبب آمرزش گناهان رفتگان فرد ميشود.
پس از آن نوبت به زنجيرزني عزاداران ميرسد كه فقط مردان در مراسم زنجيرزني و سينهزني شركت ميكنند و زنان بيشتر به عنوان شنونده حضور دارند.
زماني كه مراسم تاسوعا و عاشورا در تابستان است مردم در قبرستان يا مناطق زيارتي ييلاق مكاني از چوب و با روكش گليم يا پلاستيك به نام پارو ميسازند و همه مردم براي عزاداري در آن مكانها دور هم جمع ميشوند.
قبل از اذان ظهر روز عاشورا مردم چند خيمه بسيار كوچك برپا كرده و به نشانه آتشزدن خيمههاي اباعبدالله حسين (ع) و يارانشان در واقعه كربلا آن را آتش ميزنند.
اين صحنه با يادآوري مصيبتهاي وارده بر خاندان پيغمبر (ص) سبب گريه و ماتم عزاداراني ميشود كه شاهد مراسم هستند.
در روز عاشورا هيچ خانوادهاي در روستا غذا طبخ نميكند و هر كس بنا به نذري كه دارد مقداري مواد غذايي را به مسجد ميدهد و باني مراسم نيز با پولهايي كه از نخستين روز طشتگذاري جمع كرده وسايل مورد نياز براي غذادهي را آماده ميكند و زنان و آشپز محلي با مواد فراهم شده در همان مسجد غذا طبخ كرده و ميان عزاداران توزيع ميكنند.
در شب تاسوعا اغلب افراد براي رفع نيازهاي خود شمع روشن ميكنند، به اين صورت كه شمع را داخل طشت گذاشته و جلوي مسجد روشن كرده و هنگام روشن كردن حاجتهاي خود را نيت ميكنند.
در روزهاي تاسوعا و عاشورا كساني كه حاجتي دارند روسريهايي را ميان مساجد پهن ميكنند تا دستههاي عزاداري از روي آن بگذرند و حاجاتشان برآورده شود.
همچنين شب شام غريبان مقداري از غذاي نهار را كه در مساجد احسان كردهاند نگه ميدارند و كساني كه حاجت يا مريض دارند به صورت ناشناس و با صورتي پوشيده مقداري از آن غذا را ميگيرند تا به خانه ببرند ضمن اينكه كساني كه دختر دم بخت دارند مقداري از غذاي نذري را به او ميدهند.
*شام غريبان
در تالش مراسم شام غريبان نيز با شكوه ويژهاي برگزار ميشود.
شب شام غريبان اهالي در مسجد حاضر شده و تا نيمهشب به عزاداري و مرثيهخواني ميپردازند.
از جمله اشعاري كه در رثاي سالار شهيدان در اين شب خوانده ميشود، مرثيهاي سوزناك از زبان حال حضرت فاطمه زهرا (س) است.
در اين مرثيه حضرت زهرا (س) با زمين كربلا به گفتگو ميپردازند:
هيچ ميداني كه است اين شاه بيغسل و كفن؟
اين حسين است آنكه گشته سر جدا دور از وطن
هست اين نور دو چشم مصطفي فرزند من
جان تو جان حسينم اي زمين كربلا
دسته عرب
يكي از هيئتهاي عزاداري دستههاي سينهزني عرب است كه در منطقه اسالم داراي قدمت بالايي بوده و عزاداران پيراهن سياه بلندي ميپوشند و عبايي روي آن مياندازند و چارقدي مانند چفيه به سر انداخته و دورش را با طناب محكم ميكنند.
نوحههايشان نيز بهويژه در روزها و شبهاي تاسو عا و عاشورا رنگ و بوي عربي دارد.
دسته عربها در تالش شب تاسوعا، ظهر عاشورا، بعد از ظهر عاشورا و در شام غريبان امام حسين (ع) عزاداري ميكنند.
*دستههاي شاهحسين گويان
اين شيوه نوعي عزاداري خياباني متشكل از زنجيره انساني است كه به صورت طولي گسترش مييابد.
شاهحسين گويان معمولا پس از شامگاه عيد غدير آرام آرام هر شب عزاداري خود را آغاز ميكنند و هر چه به عاشورا نزديكتر ميشوند بر شور آن افزوده شده و ظهر روز عاشورا پايان مييابد.
دستهها كه به محلههاي مختلف تالش منتسب هستند، پس از اقامه نماز جماعت مغرب و عشا عزاداري خود را آغاز ميكنند.
مراسم شاهحسين در مساجد صاحبالزمان (عج)، قاسميه تالش و مسجد جامع ولي عصر (عج) جلوه و جايگاه ويژهاي دارد و در آخرين روزهاي دهه نخست محرم در برخي از اين مساجد بيش از يك هزار نفر در مراسم عزاداري حضور پيدا ميكنند.
در آيين عزاداري شاهحسين تالش عزاداران با هدف نشان دادن اتحاد و همبستگي خود در مقابله با دشمن، حمايت از اهل بيت عصمت (ع) و زنده نگه داشتن حماسه حسيني به صورت زنجيروار حركت ميكنند.
تالش