قسمت اول
پس ازعهدنامه ننگين تركمنچاي و دو شقهشدن سرزمين تالش، تالشان يکي از مهمترين اقوامي بودند كه به هواي بازگشت به ايـران، بارها به صورت هاي مختلف و گاه بـا خيزش و قيام عمومي ناراحتي خود را از اين جدايي تحميلي اعلام نمودند.
در حقيقت وجه مشترک تمامي اعتراضات عبارت بودند از :
v برقراري آزاديهاي دمكراتيك
v مقابله بـا انديشههاي شوونيستي پان تركيست ها و احياء هويت تالشي بعنوان يک واقعيت تاريخي در برابر هويت جعلي ترويج شده از سوي پان ترک ها و روسيه
v حفظ هويت و اصالت ايراني
در اواخر سال 1989 "حزب رستاخيز تالش" که به نام " حزب برابري ملل آران (آذربايجان)" ويا " حزب خلق تالش" نيز خوانده مي شد ، شروع به فعاليت مجدد نمود . هدف اصلي حزب دفاع از حقوق قومي تالشها در سطح دولت و حرکت در جهت نيل به ايجاد خودمختاري در اراضي هفت شهرستان جنوب جمهوري آران بود . بنيانگذاران و رهبران ايدئولوژي اين حزب، دانشجوياني بودند كه در دانشگاههاي باکو و مسکو تحصيلكرده بودند .
يکي از رهبران اين حزب که نمايندگي گروه هاي ملي گرا و روشنفكر رهبرشان هم بر عهده داشت ، « هلال محمداوف» بود .
هلال محمداوف
« هلال محمداوف» در سال 1959 ميلادي در روستاي تنگه رود منطقه آستاراي جمهوري آران (آذربايجان) در خانوادهاي روشنفكري متولد و بعد از اتمام تحصيلات دبيرستاني وارد دانشگاه دولتي باكو شد و به عنوان دانشجوي ممتاز رشته رياضي تحصيلات خود را به اتمام رسانده و بعد در فرهنگستان علوم جمهوري آران (آذربايجان) مشغول به كار گرديد. او زماني كه در فرهنگستان علوم اتحاد جماهير سوسياليستي شوروي مشغول گذراندن دوره كارآموزي علمي خود بود، فعاليت سياس خود را شروع كرد؛ 5 شماره از روزنامه « توليشي» (تالشي) يك شماره از روزنامه « تولشستون» (تالشستان)، چند بروشور و كتاب درباره زندگي و فعاليت « ذوالفقار احمدزاده» كه در اوايل قرن بيستم رهبر نهضت قوم تالش بوده است، منتشر كرد. در زمان اعلام جمهوري خود مختار تالش مغان، «جبهه خلق»، حزب حاكم آران (آذربايجان) بود. آن حزب به پانتركيستها منصوب و از طرف « حيدرعلياوف» ايجاد شده بود، تـا راه رسيدن او به حكومت را هموار كند. روند بعدي حوادث اين واقعيت را به خوبي به اثبات رساند.
« هلال محمداوف» همراه بـا طرفداران خود هميشه ضد رهبري پان تركيست اين تشكيلات، يعني « ابوالفضل الچيبك» مبارزه ميكرد، او از سياست جبهه خلق آران (آذربايجان) مبني بر نقض آشكار حقوق اقوام غير ترك ]زبان[ در جمهوري آران (آذربايجان) انتقاد مينمود، به همين سبب او بارها از طرف ارگانهاي دولتي مخصوصا از طرف وزارت امنيت ملي و از طرف رسانههاي گروهي پانتركيست تحت فشار رواني و سياسي قرار داشت و مورد تهديد و انتقاد قرار گرفته بود ليكن او عليرغم همه فشارها، تهديدات و بهتانها در راه حفظ و اعاده حقوق دمكراتيك همه ]مردم جمهوري[ آران (آذربايجان) فعاليت ميكرد.
بعد از شكست جمهوري خود مختار تالش مغان او مجبور شد كه آران (آذربايجان) را به مقصد روسيه ترك كند و در حال حاضر در روسيه زندگي ميكند.
برنامه و اهداف سياسي حزب برابري ملل آران (آذربايجان)
كاربرد نام قوم يك و نيم ميليون نفري تالشها در سال 1938 ميلادي رسما ممنوع اعلام شده و تـا حال اسم آنان اعاده نشده است. (يعني در اسناد رسمي اجازه نميدهند كه قوم تالش در آن ذكر شود).در روند سرشماري عمومي نفوس در سال 1989 ميلادي، برگههاي صدهاهزار نفر مردمي كه قوميت خود را تالش نوشته بودند، در عرض دو روز تعويض گرديد و در قسمت مربوطه، مليت آران (آذربايجان)ي نوشته شد، فقط بعد از اعتراضات مـردم به طور نمادين تعداد تالشها در جمهوري آران (آذربايجان)، بيست و يك هزار نفر ذكر شده است (در حالي كه فقط در بعضي از روستاها بيشتر از اين تعداد تالش زندگي ميكند).
ارگانهاي دولتي ]جمهوري[ آران (آذربايجان) بـا بهانههاي مختلف اعضاي حزب برابري خلقهاي آران (آذربايجان) را تحت تقيب قرار داده و سعي كردهاند كه به هروجهي كلمه « تالش» از نظامنامه و برنامه اين حزب برداشته شود.
رهبري حزب برابري ملل آران (آذربايجان) هيچوقت پنهان نميكرد كه هدف اين حزب ايجاد خودمختاري تالش در تركيب جمهوري آران (آذربايجان) است. تصادفي نيست كه در نظامنامه حزب مذكور كه در 12 مارس سال 1993 وزارت دادگستري جمهوري آران (آذربايجان) نيز آن را رسما تصديق كرده است، آمده كه اين حزب فعاليت خود را بر مبناي موازين حقوق بينالملل و بر اساس معيارهاي دمكراتيك حق تعيين سرنوشت ملتها و بر طبق قانون اساسي جمهوري آران (آذربايجان) ادامه ميدهد.
لكن بـا توجه به اين موارد، اين حزب هيچوقت سعي نكرده است كه روند حوادث را به صورت مصنوعي سرعت دهد بلكه كوشيده است كه براي فراهم شدن شرايط مناسب سياسي، اقتصادي و رواني براي تحقق تشكيل خود مختاري از مشي مبارزه دمكراتيك عدول نكند، از اين رو اعلام جمهوري تالش مغان در تابستان سال 1993 چندان غير منتظره نبود.
علي اكرم همتاوف
علي اكرم همتاوف پسر علي اكبر از اهالي منطقه «لريك» است. او درسال 1948 در خانوادهاي روشنفكر متولد شده و در رشته مكانيك در دانشكده پليتكنيك تحصيلات خود را به اتمام رسانده و در طي دو سال خدمت سربازي، فرمانده دسته نظامي بوده است؛ بعدها در شهر لنكران از كارمندي «پارك» خودرو بين مناطق تـا سمت معاون اداره كل راه و ترابري اين استان راتقا مييابد وي در سال 1988 ميلادي به دليل تشكيل ميتينگهاي سياسي از حزب كمونيست شوروي اخراج شد. همت اوف يكي از اعضاي گروه تاسيسكننده جبهه خلق آران (آذربايجان) بود و در تـاريخ 11 ژوئيه1989 ميلادي به عنوان عضو هيات اداري جبهه خلق آران (آذربايجان) انتخاب شد در ماه ژانويه سال 1990 ميلادي، براي اولين بار در تـاريخ اتحاد جماهير شوروي بـا رهبري
او، در شهر لنكران رژيم كمونيستي ملغا اعلام شد و حكومت مردمي برقرار گرديد و به همين علت تحت پيگرد قرار گرفت و در جمهوري اوكراين پنهان شد، ولي سرانجام در 12 دسامبر درساختمان جبهه خلق آران (آذربايجان) دستگير و در بهار سال 1991 ميلادي وي را بـا مجازات مشروط آزاد كردند.همتاوف در رهبري جبهه خلق آران (آذربايجان)، مخالف آشكار خط پانتركيستي «الچيبك» بود. به همين سبب از جبهه خلق اخراج شد و به عضويت حزب سوسيال دموكرات آران (آذربايجان) درآمد و به سمت معاون دبير اين حزب انتخاب شد.او بـا آغاز جنگ قرهباغ يك گروهان روزمنده ملي تشكيل داد كه بعد به «تيپ» تبديل شد و در جنگ قره باغ شركت كرد. در سال 1992 ميلادي، چون به سمت معاون وزير دفاع برگزيده شد، فعاليت سياسي خود را متوقف كرد. ليكن چندي نگذشته كه در اعتراض به اين گفته حيدرعلياوف كه « هيچكس غير از ترك (زبان)ها نميتواند قهرمان ملي آران (آذربايجان)شود و از تالش نميتواند ژنرال دربيايد» از سمت خود استعفا كرد و به شهر لنكران برگشت و به عضويت حزب برابري اقوام آران (آذربايجان) درآمد و فعاليت سياسي خود را مجددا آغاز كرد. ادامه دارد
تالش